Bronisław Czech podczas slalomu w Zakopanem, luty 1939.

ME RENT / HISTORIE Z TATR · CZĘŚĆ II

Historia narciarstwa
w Polsce

Ludzie pierwszych śladów

Od drewnianych nart w Cieklinie po światowe skocznie. Opowieść o ciekawości, odwadze i ludziach, którzy odkrywali dla nas zimę.

Na fotografii: Bronisław Czech, Zakopane 1939. NAC / IKC · domena publiczna

1888–1939od pierwszych prób do wielkiego sportu

7rozdziałów o ludziach i środowiskach

7autentycznych fotografii archiwalnych

PL / ENhistoria w dwóch językach

Nie zaczęło się od wyciągu. Zaczęło się od ludzi, którzy chcieli sprawdzić, dokąd zimą poniosą ich dwie drewniane deski.

Dzisiaj narty wydają się naturalną częścią Zakopanego. Żeby zrozumieć, skąd wzięła się ta więź, cofnijmy się do czasów, gdy sprzęt powstawał w warsztacie, a każda wycieczka dopisywała nową lekcję. To pierwszy etap opowieści o polskim narciarstwie: od pionierów po pokolenie, które pojawiło się na olimpijskich trasach.

01 / 1888–1894 · Pierwsze ślady

Stanisław Barabasz. Wszystko zaczyna się od ciekawości

Zanim w Zakopanem pojawiły się wyciągi, szkoły narciarskie i tłumy na stokach, narty były eksperymentem. Stanisław Barabasz, malarz, architekt i zapalony myśliwy, szukał sposobu na poruszanie się w głębokim śniegu. W 1888 roku w Cieklinie koło Jasła kazał sporządzić drewniane narty. Ich pierwszym zadaniem było ułatwienie polowania, a nie zdobywanie medali.

To początek, który łatwo sobie wyobrazić: człowiek, śnieg i dwie deski, których możliwości trzeba dopiero poznać. Nie było gotowej infrastruktury ani oczywistej odpowiedzi na pytanie, jak skręcać i bezpiecznie wytracać prędkość. Wiedzę zdobywało się podczas kolejnych prób. Właśnie ta ciekawość zmieniała praktyczny pomysł w nową pasję.

W Wielki Piątek 1894 roku Barabasz i Jan Fischer dotarli na nartach nad Czarny Staw Gąsienicowy. Ta wyprawa należy do najważniejszych symboli początków narciarstwa w polskich Tatrach. Gdy Barabasz zamieszkał w Zakopanem i objął kierownictwo Szkoły Przemysłu Drzewnego, mógł już przekazywać narciarską pasję dalej. Rzemiosło, edukacja i góry spotkały się w jednym życiorysie.

**Przed schroniskiem Towarzystwa Tatrzańskiego na Hali Gąsienicowej. Pierwszy z prawej Mariusz Zaruski; data fotografii nieustalona.**
Józef Oppenheim / Muzeum Tatrzańskie, AFN_3428_2 · domena publiczna · Źródło fotografii ↗

02 / Karpaty · Lwów · Zakopane

Roman Kordys i Zygmunt Klemensiewicz. Historia ma więcej niż jeden początek

Polskie narciarstwo nie narodziło się w jednym miejscu. Równolegle ważną rolę odgrywały środowiska Lwowa i Karpat Wschodnich. Mówimy o polskim życiu sportowym epoki zaborów; ówczesny Lwów to dzisiejszy Lviv we współczesnej Ukrainie. Dawne związki organizacyjne nie zmieniają dzisiejszych granic, ale pomagają zrozumieć geografię tej historii.

Wśród ludzi tworzących lwowskie środowisko byli Roman Kordys i Zygmunt Klemensiewicz. W styczniu 1907 roku powstało tam Karpackie Towarzystwo Narciarzy. Za nazwą organizacji kryła się zasadnicza zmiana: pasjonaci zaczynali wymieniać doświadczenia, organizować wspólne wyjazdy i budować środowisko, które przetrwa pojedynczy sezon.

Ten sam rok był przełomowy również w Zakopanem. Barabasz, Karłowicz i Zaruski współtworzyli organizację będącą poprzedniczką późniejszej Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego. Historia klubów ma swoje zmiany nazw i daty statutów. Jej sens pozostaje prosty: narty przestawały być osobliwością samotnych entuzjastów i stawały się wspólną kulturą zimy.

**Kurs narciarski na Kasprowym Wierchu, 18 kwietnia 1937. W grupie m.in. Zygmunt Klemensiewicz i Bronisław Czech. To późniejszy kadr ze środowiska współtworzonego przez pionierów.**
NAC / Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny · domena publiczna · Źródło fotografii ↗

03 / 1867–1941 · Nauka i odpowiedzialność

Mariusz Zaruski. Pasja potrzebuje wiedzy

W postaci Mariusza Zaruskiego spotykają się góry, morze, sztuka i służba innym. Dla pierwszych narciarzy był kimś więcej niż uczestnikiem wypraw: uczył, organizował i przekładał własne doświadczenie na wiedzę dostępną dla kolejnych osób. W 1907 roku prowadził w Zakopanem kurs narciarski. Z Henrykiem Bobkowskim przygotował wydany w 1908 roku podręcznik narciarstwa.

To ważny moment tej opowieści. Sama odwaga nie wystarczała już do rozwoju nowej aktywności. Potrzebne były technika, odpowiedni sprzęt i umiejętność oceny warunków. Narciarz miał rozumieć zimę, a nie tylko zachwycać się możliwością zjazdu. Dzisiaj brzmi to znajomo, ale wtedy dopiero tworzono język i zasady tego sportu.

Zaruski należał do twórców TOPR i został jego pierwszym naczelnikiem w 1909 roku. Jego biografia przypomina, że dzieje narciarstwa łączą się z historią ratownictwa. Słynne wyprawy i zjazdy w wysokich Tatrach zasługują na osobną opowieść. Tutaj najważniejsze jest to, co pozostawił początkującym: przekonanie, że umiejętności i odpowiedzialność są częścią górskiej pasji.

**Akcja poszukiwania Stanisława Szulakiewicza, sierpień 1910. Na zdjęciu m.in. Wojciech Tylka, Stanisław Zdyb i Mariusz Zaruski.**
Archiwalna fotografia / Wikimedia Commons · domena publiczna · Źródło fotografii ↗

04 / 1876–1909 · Artysta w górach

Mieczysław Karłowicz. Muzyka, fotografia, śnieg

Karłowicz kojarzy się przede wszystkim z muzyką. Był jednak także fotografem, taternikiem i narciarzem, dla którego Tatry stanowiły przestrzeń intensywnego przeżywania świata. Jego obecność w tej historii pokazuje, jak różni ludzie tworzyli pierwsze środowisko narciarskie. Nie łączył ich jeden zawód ani jeden sportowy cel, lecz potrzeba poznawania gór.

W 1907 roku znalazł się w gronie współtwórców zakopiańskiej organizacji narciarskiej. Wyprawy, fotografie i działalność społeczna układały się w jedną całość. Narciarstwo otwierało krajobraz, który wcześniej był dla wielu dostępny przede wszystkim latem. Zima przestawała oznaczać wyłącznie zamknięty sezon.

8 lutego 1909 roku Karłowicz zginął w lawinie pod Małym Kościelcem. Nie był ratownikiem istniejącego już TOPR — Pogotowie powstało dopiero później w tym samym roku. Ta kolejność ma znaczenie. Jego śmierć należy do wydarzeń, które uświadamiały wagę zorganizowanej pomocy w Tatrach. Za pięknem dawnych fotografii kryją się także doświadczenia straty i rodząca się kultura bezpieczeństwa.

**Mieczysław Karłowicz. Portret ze zbiorów Biblioteki Narodowej; data wykonania nieustalona.**
Biblioteka Narodowa / Polona · domena publiczna · Źródło fotografii ↗

05 / 1912–1988 · Kobiety na trasach

Bronisława Staszel-Polankowa. Miejsce na starcie

Historia nart nie byłaby pełna bez kobiet. Bronisława Staszel-Polankowa, pochodząca z Kościeliska zawodniczka, należała do najważniejszych postaci polskiego narciarstwa kobiecego okresu międzywojennego. Zaczynała na samodzielnie wykonanych nartach. Jej talent zauważył Andrzej Krzeptowski, pomagając jej wejść do sportowego środowiska.

W 1929 roku podczas zawodów FIS w Zakopanem zwyciężyła w biegu kobiet na 6 kilometrów. Trzeba jednak zachować istotne rozróżnienie: był to bieg nieoficjalny, poza oficjalnym programem mistrzostw świata. Sukces Staszel-Polankowej nie jest więc oficjalnym złotym medalem tych mistrzostw. Jego znaczenie pozostaje duże — pokazuje poziom zawodniczki i czas, kiedy kobiety dopiero zdobywały należną im przestrzeń w narciarstwie.

Osiem tytułów mistrzyni Polski w latach 1929–1937, w konkurencjach biegowych i alpejskich, mówi o jej wszechstronności. W archiwalnym kadrze z 1931 roku stoi na śniegu obok Bronisława Czecha. To dobry obraz epoki: ten sam zimowy świat, wielkie ambicje i sport, którego możliwości wciąż się poszerzały.

**Bronisława Staszel-Polankowa i Bronisław Czech podczas zawodów w Zakopanem, 1931.**
NAC, 1-S-1572-2 / Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny · domena publiczna · Źródło fotografii ↗

06 / 1908–1944 · Pokolenie olimpijczyków

Bronisław Czech. Narciarz wielu talentów

Biegi, skoki, kombinacja norweska i konkurencje alpejskie — dzisiejszy kibic przywykł do specjalizacji, a Bronisław Czech potrafił odnajdywać się w wielu narciarskich światach. Zdobył 24 tytuły mistrza Polski. Reprezentował kraj na trzech zimowych igrzyskach: w 1928, 1932 i 1936 roku. W jego biografii widać drogę od pionierskich wycieczek do dojrzałego sportu międzynarodowego.

Czech był również taternikiem, ratownikiem, instruktorem, pilotem i artystą. Ta różnorodność pomaga zrozumieć dawną kulturę Zakopanego: sprawność, rzemiosło i wrażliwość na krajobraz nie musiały być oddzielnymi zajęciami. Człowiek gór rozwijał się w wielu kierunkach.

Na fotografii slalomowej z 1939 roku widać ruch i skupienie. Dawny sprzęt może wyglądać znajomo tylko z daleka, ale energia zawodnika pozostaje czytelna. Jego życie przerwała wojna; zmarł w Auschwitz w 1944 roku. Warto pamiętać zarazem o losie człowieka i o skali talentu, który współtworzył polskie narciarstwo przedwojenne.

07 / 1913–1993 · Polska na światowej skoczni

Stanisław Marusarz. Daleko poza Podhale

W 1938 roku w Lahti Stanisław Marusarz zdobył srebrny medal mistrzostw świata w skokach narciarskich. To jeden z wielkich momentów przedwojennego polskiego sportu. Od prób na drewnianych deskach minęło zaledwie kilka dekad, a polski zawodnik należał już do światowej czołówki.

Marusarz wystąpił jako zawodnik na czterech zimowych igrzyskach olimpijskich: w 1932, 1936, 1948 i 1952 roku. Jego kariera łączyła dwie epoki rozdzielone wojną. W pamięci pozostał jako niezwykle odważny skoczek; jego późniejsza legenda obejmuje także działalność kurierską podczas okupacji.

Na tym zatrzymujemy pierwszy rozdział historii polskiego narciarstwa. Barabasz i Fischer pokazują ciekawość początku, środowiska Lwowa i Zakopanego — siłę organizowania się, Zaruski i Karłowicz — związek gór z wiedzą i kulturą. Staszel-Polankowa, Czech i Marusarz prowadzą nas już ku wielkiemu sportowi. Za każdym nazwiskiem stoi człowiek, który poszerzył wyobrażenie o tym, co można zrobić zimą na nartach.

**Stanisław Marusarz, 1938. Portret opublikowany w „Światowidzie”.**
„Światowid” 7/1938 / Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa · domena publiczna · Źródło fotografii ↗

OD PIERWSZYCH PRÓB DO ŚWIATOWEJ CZOŁÓWKI

Ślady, które zostały

1888

Barabasz próbuje drewnianych nart w Cieklinie.

1894

Barabasz i Fischer docierają nad Czarny Staw Gąsienicowy.

1907

Powstają organizacje narciarskie we Lwowie i Zakopanem.

1909

Śmierć Karłowicza; w tym samym roku powstaje TOPR.

1929

Staszel-Polankowa wygrywa nieoficjalny bieg kobiet na zawodach FIS.

1938

Marusarz zdobywa srebrny medal mistrzostw świata w Lahti.

Z Kuźnic patrzy się inaczej

Znajomość tych życiorysów zmienia zwykły wyjazd na narty. Za nazwami ulic, schronisk i sportowych memoriałów pojawiają się konkretni ludzie. W Kuźnicach ta historia jest szczególnie blisko: stąd rusza się w stronę Hali Gąsienicowej i Kasprowego Wierchu. Zanim wyruszysz, poznaj także opowieść o budowie kolejki — o pracy, która zmieniła zimowe Zakopane.

HISTORIA KOLEJKI NA KASPROWY →

Poznaj dalszy ciąg: historię polskiego narciarstwa alpejskiego, od Heleny Marusarzówny przez rodzinę Bachledów-Curuś po siostry Tlałki i współczesne zawodniczki.

CZYTAJ KOLEJNĄ CZĘŚĆ →

Źródła historyczne i pochodzenie fotografii

Autorskie opracowanie popularnohistoryczne na podstawie poniższych materiałów. Zdjęcia archiwalne zachowują własne daty i kontekst; nie wszystkie przedstawiają moment opisywany w sąsiednim rozdziale. Podpisy wskazują temat i pochodzenie każdego kadru.

Fotografie: Muzeum Tatrzańskie, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Biblioteka Narodowa / Polona i Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa, za pośrednictwem Wikimedia Commons. Pliki oznaczone jako domena publiczna; odnośnik do opisu praw i oryginału znajduje się pod każdym zdjęciem.

MOUNTAIN EXPLORERS / ME RENT

Teraz Twoja kolej na zimę

Poznaj naszą wypożyczalnię w Kuźnicach i wybierz sprzęt na swój dzień w górach.

PRZEJDŹ DO WYPOŻYCZALNI ↗

Historia narciarstwaw Polsce